hc8meifmdc|2010A6132836|BarbersWebSite|tblnews|Text_News|0xfdffb636000000004604000001000200
ششمین همایش مراکز تحقیق و توسعه صنایع و معادن (5-4 تیر 1386)
آثار و نتایج جهانی شدن تحقیق و توسعه
غلامرضا قربانی1 - مهرداد کسرایی یگانه2- رضا مسگریان3
شرکت پالایش گاز شهید هاشمی نژاد(خانگیران)
خلاصه
جهانیشدن، واژهای رایج در دهة 90 است که به عنوان روندی ازدگرگونی از مرزهای سیاست فراتر میرود و علم، فرهنگ ، تحقیق و توسعه وحتی شیوةزندگی را نیز در بر میگیرد. جهانیشدن پدیدهای چند بُعدیو قابل تسرّی به جنبههای گوناگون اجتماعی، سیاسی، حقوقی،فرهنگی، نظامی و فنآوری و همچنین عرصههای مهم دیگری همچون تحقیق و توسعه است.
از جمله علتهای جهانی شدن تحقیقات می توان به پیشرفت فن آوری ارتباطات ،ظهور وبکارگیری تکنولوژیهای نو و ... اشاره نمود.آثار جهانی شدن تحقیقات را می توان در افزایش رقابت در سطح بین الملل، انتقال تکنولوژی و بهبود استاندارد زندگی، تقسیم کار بهتر و بهره گیری از مزیتهای نسبی آن دانست.
افزایش فرایند جهانی شدن تحقیقات به میزان زیادی وابسته به مشارکت بین کشورهای جهان می باشد.این مشارکت با توجه به در اختیار گذاردن سرمایه و دانش کشورها تاثیر مهمی بر این امر دارد.
در این مقاله ضمن بررسی ابعاد مختلف جهانی شدن تحقیقات به علل، آثار و نتایج آن پرداخته می شود و در نتیجه فرصتها و تهدید هایی که در این میان ایجاد می گردند؛ بررسی می شوند.
کلمات کلیدی: آثارجهانی شدن،فرصتها و تهدید ها، تحقیق و توسعه
ابعاد جهانیشدن
جهانیشدن، در ابعاد گوناگونی انجام میشود. دامنة تغییرات آن گسترده وابهامبرانگیز است. سیر تحوّلات به گونهای است که توانایی بشر را برای نظمبخشیدن و مهارش، زیر سؤال میبرد. بیسبب نیست که بعضی ازپُست مدرنها مانند کنت جویت این پدیده را «بینظمی تازة جهانی»دانستهاند]1[.
جهانیشدن در بعدتحقیق و توسعهای چنین نیست، در این میان تبیین ابعاد تحقیق و توسعه،جهانیشدن لازم است که ما به این بعد میپردازیم.
آثار و علل جهانی شدن
جهانیشدن، به عنوان پدیدهای که بشر در طول تاریخ، به تازگی با آنروبهرو شده است، مانند بسیاری دیگر از رخدادهایی که در طول تاریختمدن، آدمی را تحتتأثیر خود قرار دادهاند، دارای آثار مثبت و منفیبسیاری است. به سبب این که ذات این پدیده هنوز به خوبی شناخته نشده،شناخت دقیقی نیز از آثار آن حاصل نیامده است. با این همه، از برخی امور، بهعنوان آثار جهانیشدن میتوان نام برد.
. پیشرفت فنآوری ارتباطات
. افزایش جمعیّت
آثار جهانیشدن تحقیق و توسعه
1. افزایش رقابت در سطح تحقیق و توسعه بینالملل
از جمله آثار مثبت جهانیشدن تحقیق و توسعه، افزایش رقابت بینالمللی است. باکاهش هزینههای حملونقل، رشد تکنولوژی اطّلاعات و گسترش تجارتالکترونیکی، بنگاههای تحقیق و توسعه همه بازارهای جهان را بازار خود میدانند.افزایش رقابت موجب افزایش کارآیی تحقیق و توسعه بینالملل خواهد شد زیرا رقابتمهمترین عامل در افزایش کارآیی یک سیستم است]2،1[.
تردیدی نیست که افزایش رقابت به افزایش کارآیی تحقیق و توسعه منجرمیشود، لیکن سخن این است که این اثر مثبت برای کشورهایی است که باداشتن شرایط لازم و مدیریت تحقیق و توسعه و سیاستگذاری کارآمد، توان رقابتدر صحنة بینالمللی را دارند، چیزی که بسیاری از کشورهای جهان سوم از آنبیبهرهاند. برای توفیق یافتن در صحنة رقابت بینالمللی که رقابت در آن،بسیار سختتر از رقابت در بازار داخلی است، باید ابتدا تحقیق و توسعه داخلی هرکشور به طور کامل رقابتی شود.
با بررسی تحقیق و توسعه کشورهای در حال توسعه، مشاهده میشود که بسیاری ازآنها، حتّی در رعایت معیارها و برقراری تحقیق و توسعه رقابتی در داخلکشورهایشان نیز موفقیت چندانی نداشتهاند.
2. انتقال تکنولوژی و بهبود استاندارد زندگی
گفته میشود که جهانیشدن تحقیق و توسعه، باعث انتقال تکنولوژی و بهبود وضعیّت زندگی عدّهای از افراد کشورهای در حال توسعه، شده است.
جهانیشدن تحقیق و توسعه برای کشورهای در حال توسعه، این فرصت را فراهممیآورد که وارد سیستم واحد تجارت در سطح جهان گردند و همراه باکشورهای توسعه یافته، به صورت اعضای برابر، ازمنافع و نتایج مثبت گسترش تجارت و رشد تحقیق و توسعه و ادغام و اتحاد تحقیق و توسعه جهانی به گونهای یکسان بهرهمند گردند]5،3[.
نکتهای که باید به آن توجّه داشت این است که انتقال تکنولوژی و بهبودسطح زندگی، تنها هنگامی در کشورهای در حال توسعه محقق خواهد شد کهکشورهای توسعه یافته، به ادّعاهایشان در مورد حفظ معیارهای رقابت و صادرات تکنولوژی عمل نمایند. کشورهایپیشرفته که بیشترین سهم تحقیقات را از آن خود کردهاند، به تعهدات خود در زمینه جهانی شدن تحقیق و توسعه عمل نمایند.
کشورهای در حال توسعه، در مورد انتقال تکنولوژی نیز هموارهخواستار دستیابی آسان به تکنولوژی بودهاند. این کشورها خواهان این هستند که بین منافعدارندگان مالکیّت معنوی و نیاز کشورهای در حال توسعه، توازنی برقرارگردد.
بحثهای مختلفیدر رابطه با زمینههای تجاری مرتبط با تحقیق و توسعه انجام پذیرفته در این میان کشورهای پیشرفته، باحمایت بیشتر از حقوقِ مالکیّت معنوی، ضمنانحصاری کردن تکنولوژی و نوآوریها، این مشکل را به وجود آورده اند که دارندگانثبت اختراع، تقاضای حقالاختراع زیادتری بنمایند.
حمایت معنوی از فعالیتهای تحقیق و توسعه طریق ملزم کردن کشورها به نکات زیر حاصل میشود:
الف. تأمین حداقل استانداردهای حمایت از مالکیتهای متنوع فکری (20سال برای حق انحصاری اختراع)
ب. ایجاد رویهها و راهکارهایی در قوانین ملّی که از حقوق ایجاد شده در اثر تحقیقات حمایت کند.
3. تقسیم کار بهتر
بین طرفداران جهانیشدن تحقیق و توسعه، این باور وجود دارد که جهانیشدن،تقسیم کار بهتری را به ارمغان میآورد و کشورهای در حال توسعه ، امکان خواهند یافت تا در تحقیق و توسعه تخصص لازم را پیدا کنند و از سوی دیگر، کشورهای توسعه یافته نیز خواهند توانستتخصص خود را در تولید محصولات جدید بالا ببرند.
همانطور که اشاره شد یکی از دلایل کسانی که از جهانیشدن تحقیق و توسعه وپیوستن کشورهای در حال توسعه به این پروسه دفاع میکنند،بهرهبردن از فواید تقسیم کار جهانی است. متأسفانه این استدلال که ریشه دراندیشههای کلاسیک قرن هیجدهم دارد، بدون توجّه به شرایطکنونی حاکم بر سیاست و تحقیق و توسعه بینالمللی، مطرح شده است. این درحالی است که در جهان واقعی، تقسیم کار، ناعادلانهو تحمیلی است.
4. بهرهگیری از مزیّتهای نسبی
کلیه کسانی که ایران را برای پیوستن به جهانیسازی تحقیق و توسعه، تشویقمیکنند، این کشور را دارای مزیّتهای نسبی فراوانی میدانند که به سببسیاست درونگرایی، به صورتی دست نخورده باقی ماندهاند. به نظر این عدهتنها در صورتی که تحقیق و توسعه ما در تحقیق و توسعه جهانی ادغام گردد و به سیستم تجارتجهانی بپیوندد این مزیّتها به کار میآید و سهم ما از تحقیقات افزایشخواهد یافت.
امّا در تحقیق و توسعه جهان کنونی، هیچ یک از این فرضیهها تحقّق نمییابد.کشورهای شمال میکوشند برتری خود را در تکنولوژی و فنآوری، حفظ کنند. بازارها تحت سلطة شرکتهایچند ملّیتی است. کشورهای در حال توسعه که صادرکنندة مواد اوّلیّه وکالاهای کشاورزیاند، تأثیر اندکی بر تعیین رابطة مبادله دارند و هر لحظه،فاصلة تکنولوژیکشان با کشورهای پیشرفته بیشتر میشود. با وجود این، محققان طرفدار جهانیشدن تحقیق وتوسعه، توصیه میکنند که به سیستم تجارت آزاد بپیوندیم و از برتریهای اندک خود، در تولید کالاهایی، مانند پسته، فرش ومحصولات پتروشیمی بهره ببریم. دل بستن به مزیّتهایی این چنین که حتیدر وجودشان نیز، به دلیل یارانههای پنهان و آشکار دولت، تردید هست؛موجب عقبماندگی بیشتر خواهد شد. استدلالهای این محققان، متّکی برنظریة قدیمی مزیّت نسبی است که برای تحلیل مسائل تجاری تحقیق وتوسعه در زمان حاضرتا حدّی نارساست]3[.
پیشبینی میشود که صنایع زیردر دهة 1990 و اوایل قرن بیست و یکم، رشدی سریع خواهند داشت:میکروالکترونیک، بیوتکنولوژی، صنایع تولید مواد جدید، ارتباطات راهدور، روباتها و رایانهها. همة اینها صنایعی متّکی بر نیروی فکری هستند ومیتوانند در هر جای دنیا مستقر شوند.
نقش شرکتهای چند ملّیتی در فقیرتر شدن جهان سوم، بسیار اساسیاست. این شرکتها از طریق جلوگیری از دستیابی کشورهای جهان سوم بهتکنولوژیهای تولیدی و سوِ دادن این کشورها به سوی تکنولوژیهایمصرفی، احداث شعب از طریق سرمایهگذاریهای مشترک در صنعت مونتاژ،کنترل فعالیتهای صنعتی جهان سوم و از مدار خارج نمودن تولیداتاستراتژیک این جوامع، امکانات رشد و توسعة آنان را فلج میکنند. اکنونکار به جایی رسیده است که جهان سوم، نیازمند محصولات کشاورزیکشورهای صنعتی است]4[.
صفبندیهای جدید: پیش از جهانیشدن تحقیق و توسعه، مرزهایجغرافیایی، طبقات ثروتمند کشورها را از یکدیگر متمایز میساخت.سرمایهدار آلمانی تعلّق خاطری نسبت به همتای انگلیسیاش نداشت. مذهب،نژاد و علایق ملّی، آنان را از هم جدا میکرد و گاه روبهروی هم قرار میداد.گرچه ثروتمندان با فقیران هموطن خود، نامهربان بودند، امّا عملاً در یکصف جای داشتند. جهانیشدن تحقیق و توسعه، سرمایهها را از حصار مرزها آزادمیسازد و تعلقات در سایة انگیزة کسب حداکثر سود،رنگ میبازد. در دریای تحقیق و توسعه جهانی، سرمایهداران گوشه و کنار دنیا، برایصید «منفعت» در مکانها و تشکّلهای جدیدی گرد میآیند و بدین گونه،صفبندیهای نوی به وجود میآید. «ثروتمند جهانیشده» در مقابل «فقیرجهانی شده» موضع میگیرد. دیگر بین آنها تعلقی که زمینة گفتوگو و توافقرا پدید آورد، وجود ندارد بلکه شکافی پیدا شده که پل زدن بر روی آن بسیدشوار به نظر میرسد]7،6[.
علل جهانیشدن تحقیق و توسعه
این حقیقتی است که جهانیشدن تحقیق و توسعه بیش از آن که نتیجة فنآوریارتباطات و پیشرفت وسایل حملونقل باشد، زاییدة مجموعهای ازسیاستگذاریهای تحقیق و توسعه در کشورهای شمال است. به این دلیل میتوان به جای «جهانیشدن تحقیق و توسعه»، از تعبیر«جهانیسازی تحقیق و توسعه» استفاده کرد. از این نظر، جهانیسازی تحقیق و توسعه،راهکاری است که در پی تحول تکنولوژیک و فراهم آمدن وضعیت فرهنگیو سیاسی مساعد، نظامهای سرمایهداری در پیش گرفتهاند تا با بهرهگیری ازابزارهایی که دانش نوین در اختیارشان نهاده است، ادغام تحقیق و توسعه های ملّی وتشکیل نظام واحد سرمایهداری را در سطح جهان تحقّق بخشند.
فشارسازمانهای مالی بینالمللی آن چنان فزونی یافت که برای کشورهای در حالتوسعه راهی جز ادغام در تحقیق و توسعه جهانی و پیوستن به مجموعة کشورهایپیرامونی نظام سرمایهداری باقی نخواهد ماند]9،2[.
در اثر جهش فنآوری ارتباطات و گسترش صنعت حملونقل و نیز در اثرسیاستگذاریهای تحقیق و توسعه خاص در داخل کشورهای سرمایهداری و اِعمالسیاستهایی مشابه در کشورهای دیگر، توسط سازمانهای تحقیق و توسعهبینالمللی، سه عامل عمده در صحنة تحقیق و توسعه بینالمللی پدید آمده است که عللاصلی ادغام تحقیق و توسعه کشورهای جهان به شمار میروند:
1. گسترش تجارت
2. رشد سرمایهگذاری خارجی (مستقیم و غیرمستقیم)
3. نهادینه شدن بازارهای مالی
بحث دربارة چگونگی شکلگیری و تأثیرگذاری هر یک از عوامل فوق ِدر پیونددادن تحقیق و توسعه ها به یکدیگر، میتواند هر چه بیشتر ما را در شناختعلل تحقیق و توسعه جهانیشدن یاری کند]8،3[.
نتیجه گیری:
به طور خلاصه می توان گفت جهانی شدن تحقیق و توسعه، به افزایش رقابت در سطح بین الملل، انتقال تکنولوژی و بهبود شرایط زندگی، تقسیم کار بهتر، بهره گیری از مزیتهای نسبی و نهایتا کاهش فاصله میان کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه خواهد انجامید. رسیدن به نتایج مذکور مستلزم انعطاف کشورهای صاحب تکنولوژی و پرداخت هزینه های پروژه های تحقیقاتی از جانب کشورهای در حال توسعه می باشد. از جمله علل اصلی ادغام مراکز تحقیق و توسعه در کشورهای جهان می توان به گسترش تجارت، رشد سرمایه گذاری و نهادینه شدن بازارهای مالی اشاره نمود.
کشور ما نیز برای کاهش فاصله موجود در امر تحقیق و توسعه در مقایسه با کشورهای توسعه یافته نیازمند برنامه ریزی اصولی، تبیین مواضع، اصلاح قوانین موجود خصوصا سخت گیری های مالی، اصلاح نگرش نسبت به زود بازده بودن و نتیجه دادن پروژه های در دست اقدام ونهایتا تامین بار مالی پروژه های تحقیقاتی به عنوان درصدی از درآمد ناخالص ملی می باشد.
در یک جمله بایستی به تحقیق و توسعه نگاهی جهانی داشت و منطقه ای و بومی عمل نمود.
منابع و مراجع:
1- ویلیامز، مارک: «بازاندیشی در مفهوم حاکمیّت: تأثیر جهانیشدن برحاکمیّت دولت»، اطّلاعات سیاسی ـ اقتصادی، ترجمة اسماعیل مردانی گیوی، ش156 و 155، مرداد و شهریور 1379.
2- مگداف، هری: جهانیشدن با کدام هدف، ترجمة ناصر زرافشان، تهران،مؤسسة انتشارات آگاه، چاپ اوّل، 1380.
3- سالواتوره، دومینیک: تئوری و مسائل اقتصاد بینالملل، ترجمة هدایت ایرانپرور و حسن گلریز، تهران، نشر نی، چاپ اوّل، 1368.
4-رزّاقی، ابراهیم: آشنایی با اقتصاد ایران، تهران، نشر نی، چاپ اوّل، 1376.
5-کومسا، ا. : «جهانیشدن و منطقهگرایی و تأثیر آن بر کشورهای در حالتوسعه»، ترجمة اسماعیل مردانی گیوی، ش 148 ـ147، آذر و دی 1378.
6.Archibugi| D. and Iammariano| S. (1999) "The policy implications of globalization of innovation"|Research Policy|vol 28|pp.317-36.
7.Arora A. and Gambardella| A. (1994) "The Changing Technology of Thechnological Change: General and Abstract Knowldege and The Division of Labor"|Research Policy.
8.Kuemmerle W. (1997)|"Building Effective R&D Capabilities Abroad"| Harvard Business Review|March –April.
9.Globeman S.|(1997)"Decenteralization of R&D by Multinational Companies: Determinants and Future Prospects"in Technology and International Trade|ed. By J.Fagerberg|P.Harisson|L.Lundberg| A.Melchoir;Edward Elgar.